O zgodności z Konstytucją odszkodowań dekretowych

O zgodności z Konstytucją odszkodowań dekretowych

05.08.2014    732 odsłon

Zgodnie z treścią art. 215 ust. 2 ustawy z 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, przepisy tej ustawy dotyczące odszkodowania za wywłaszczone nieruchomości stosuje się odpowiednio do domu jednorodzinnego, jeżeli przeszedł on na własność państwa po dniu 5 kwietnia 1958 r., oraz do działki, która przed dniem wejścia w życie dekretu wymienionego w ust. 1 (czyli dekretu warszawskiego) mogła być przeznaczona pod budownictwo jednorodzinne, jeżeli poprzedni właściciel bądź jego następcy prawni zostali pozbawieni faktycznej możliwości władania nią po dniu 5 kwietnia 1958 r. W ramach przyznanego odszkodowania poprzedni właściciel bądź jego następcy prawni mogą otrzymać w użytkowanie wieczyste działkę pod budowę domu jednorodzinnego.

Zatem aby było możliwe ustalenie odszkodowania za nieruchomości objęte działaniem dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy na podstawie powyższego przepisu, spełnione muszą zostać łącznie dwa warunki – działka, przed dniem wejścia w życie dekretu mogła być przeznaczona pod budownictwo jednorodzinne oraz poprzedni właściciel lub jego następcy prawni zostali pozbawieni faktycznej możliwości władania nią po dniu 5 kwietnia 1958 r. W piśmiennictwie prawniczym podnosi się, że art. 215 ust. 2 ma charakter szczególny w stosunku do ogólnych zasad przyznawania odszkodowania przewidzianych w tej ustawie.

Wyrokiem z dnia 13 czerwca 2011 r. (sygn. akt SK 41/2009) Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 215 ust. 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami  w zakresie, w jakim pomija stosowanie przepisów tej ustawy dotyczących odszkodowań za wywłaszczone nieruchomości do nieruchomości, które przeszły na własność gminy m.st. Warszawy lub państwa na podstawie dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy (Dz.U. Nr 50, poz. 279), innych niż domy jednorodzinne, jeżeli przeszły one na własność państwa po 5 kwietnia 1958 r., i działek, które przed dniem wejścia w życie powołanego dekretu mogły być przeznaczone pod budownictwo inne niż jednorodzinne, jeżeli poprzedni właściciele lub ich następcy prawni zostali pozbawieni faktycznej możliwości władania nimi po 5 kwietnia 1958 r., jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 32 ust. 1 oraz w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

W uzasadnieniu wyroku Trybunał zauważył, że art. 215 ustawy o gospodarce nieruchomościami jest powieleniem art. 83 ustawy z 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, który to z kolei stanowił kontynuację rozwiązania przyjętego w art. 53 ustawy z 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości. Przepis art. 215 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami jest więc powtórzeniem dotychczasowych regulacji dotyczących odszkodowania za dom jednorodzinny i działkę przeznaczoną pod zabudowę jednorodzinną. Regulacje te były pochodną założeń ustrojowych PRL i wynikających z nich potrzeb społecznych i gospodarczych, kształtujących jakość i granice ochrony prawnej prawa własności całkowicie odmiennie, niż jest to przyjęte obecnie na gruncie Konstytucji z 1997 r.

W ocenie Trybunału wszczęty przez ustawę z 1958 r. proces regulacji zastępczych (w stosunku do przepisów dekretu warszawskiego) doprowadził do utworzenia autonomicznego zespołu norm, które bez żadnego uzasadnienia zróżnicowały sytuację byłych właścicieli nieruchomości warszawskich pod względem prawa do wywłaszczonych nieruchomości i odszkodowania za nie.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z czerwca 2011 r. jest tzw. wyrokiem zakresowym, wyrokiem o niekonstytucyjności pominięcia prawodawczego. Trybunał stwierdził jedynie, że ustawodawca pominął coś w akcie prawnym, choć postępując zgodnie z Konstytucją powinien był to unormować. W ocenie Trybunału zagadnienie odszkodowania za grunty przejęte na podstawie dekretu Bieruta, o którym mowa w art. 215 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami, pomijające chociażby właścicieli kamienic, domów czynszowych, jest uregulowaniem niepełnym. Niekonstytucyjność obecnej regulacji polega więc na tym, że tworzy się sytuację dyskryminującą dla pewnej kategorii podmiotów.

Wyrok stwierdzający niekonstytucyjność pominięcia prawodawczego nie rodzi jednak skutku rozporządzającego, a zatem nie może dodawać do przepisu treści normatywnej, która świadomie przez prawodawcę z przepisu tego została wyłączona. Wyrok ten zobowiązuje więc jedynie Sejm do dokonania nowelizacji ustawy.

Mimo upływu trzech lat od zapadnięcia omawianego orzeczenia, brak jest aktywności naszego ustawodawcy w zakresie stworzenia nowej regulacji prawnej w przedmiotowym zakresie. Sam Trybunał w uzasadnieniu wyroku stwierdził, że regulacja tej materii wymaga również proporcjonalnego wyważenia wartości konstytucyjnych: z jednej strony respektowania prawa do odszkodowania dla tych, którzy utracili własność nieruchomości, z drugiej zaś strony konieczności zachowania równowagi budżetowej i uwzględnienia możliwości finansowych państwa. W tym świetle nie budzi wątpliwości, że ustawodawcy potrzebny jest odpowiednio długi czas na dokonanie stosownych zmian będących konsekwencją niniejszego wyroku. Do ustawodawcy należy decyzja, czy zmiany te powinny ograniczyć się do ustanowienia przepisów usuwających orzeczoną niekonstytucyjność, czy też wskazana byłaby regulacja kompleksowa, całościowo obejmująca problematykę nieruchomości warszawskich utraconych na podstawie dekretu warszawskiego, w szczególności w zakresie zasad, trybu przyznawania i wysokości odszkodowania. Bez względu na decyzję ustawodawcy co do ograniczonego bądź kompleksowego uregulowania problemu odszkodowania za utraconą własność, dochowanie wymogów konstytucyjnych w obecnej sytuacji, jak wspomniano - skomplikowanej pod względem faktycznym i prawnym, nie musi polegać na przyjęciu zasady pełnego odszkodowania.

W chwili obecnej art. 215 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami ponownie czeka na weryfikację przez Trybunał Konstytucyjny. W sprawie, która toczy się pod sygn. akt P 6/13, nie został jeszcze wyznaczony termin rozprawy.

Zbadanie przez Trybunał konstytucyjności omawianego przepisu jest związane z pytaniem prawnym zadanym przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 18 stycznia 2013 r. (sygn. akt I SA/Wa 2079/12) o następującej treści: czy art. 215 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami w zakresie, w jakim uzależnia prawo do odszkodowania od pozbawienia poprzedniego właściciela nieruchomości bądź jego następców prawnych faktycznej możliwości władania nieruchomością po dniu 5 kwietnia 1958 r., jest zgodny z art. 2, art. 32 ust. 1 i z art. 64 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej?

W uzasadnieniu powyższego postanowienia warszawski WSA wskazał, że powołany przepis daje podstawę do otrzymania odszkodowania jedynie ograniczonej grupie osób pozbawionych, na podstawie dekretu warszawskiego z 1945 r., prawa własności nieruchomości warszawskich. Jest to kontynuacja regulacji zawartych w ustawie z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (art. 53 ust. 1) oraz ustawie z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości. Powyższe ograniczenie w 1958 r. stanowiło jednocześnie uzupełnienie regulacji odszkodowawczej, zawartej w art. 9 dekretu Bieruta. Obecnie jednak brak jest jakiegokolwiek uzasadnienia dla utrzymywania takiej daty granicznej. Zróżnicowanie sytuacji prawnej poprzednich właścicieli, z uwagi na nie mającą obecnie istotnego znaczenia datę 5 kwietnia 1958 r. wywołuje ogromne wątpliwości co do zgodności z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej, a w szczególności, czy nie pozostaje w sprzeczności z zasadą równości. Zasada ta wyrażona w art. 32 ust 1 Konstytucji nakazuje jednakowe traktowanie podmiotów należących do określonej klasy (kategorii). W rzeczywistości natomiast osoby, które mogły korzystać z nieruchomości dekretowych dłużej niż do 5 kwietnia 1958 r., traktowane są lepiej niż osoby, które nie miały możliwości korzystania z wywłaszczonej nieruchomości w okresie wcześniejszym, tj. już od 1948 r. Nastąpiło zatem nieuzasadnione zróżnicowanie właścicieli wywłaszczonych nieruchomości warszawskich z uwagi na datę utraty władztwa nad nieruchomością objętą dekretem – bez uzasadnionej przyczyny tego zróżnicowania.

W szczególności Sąd zadający pytanie powziął wątpliwość, co do zgodności art. 215 ust. 2 powołanej ustawy z 1997 r. z art. 2, art. 32 ust. 1 oraz art. 64 ust. 2 Konstytucji RP ustanawiających równość wszystkich wobec prawa i dających wszystkim obywatelom prawo do równego traktowania przez władze publiczne oraz z art. 2 Konstytucji RP w zakresie respektowania nakazu poprawnej legislacji oraz z zasadą zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa.

Zgodzić się należy, że racjonalnym wydaje się zatem zrównanie sytuacji prawnej tych podmiotów, umożliwiając uzyskanie odszkodowania niezależnie od daty nastąpienia utraty władztwa faktycznego nad wywłaszczoną nieruchomością. Nie ulega wątpliwości, że zawarta w art. 215 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami data 5 kwietnia 1958 r. nie ma żadnego związku z procesem przejmowania przez państwo nieruchomości warszawskich. Ze względu na treść dekretu warszawskiego i przepisów wykonawczych do niego - co do zasady - utrata własności następowała jeszcze w latach czterdziestych. Data oznaczająca dzień wejścia w życie ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości została przejęta mechanicznie do kolejnych aktów prawnych. Cezura wyznaczona datą 5 kwietnia 1958 r. jest więc zupełnie przypadkowa z punktu widzenia ochrony właścicieli gruntów warszawskich.

Stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu art. 215 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami co do przewidzianej w nim cezury czasowej otworzyłoby wielu dawnym właścicielom gruntów warszawskich, którzy jeszcze w ogóle nie ubiegali się o jakąkolwiek rekompensatę, możliwość otrzymania stosownego odszkodowania, naturalnie po spełnieniu drugiej z przesłanek przewidzianej w tym przepisie. Te osoby zaś, którym odmówiono przyznania odszkodowania w drodze decyzji, co do zasady mogłyby żądać  na podstawie art. 145a Kodeksu postępowania administracyjnego wznowienia postępowania, w następstwie którego organ administracyjny uchyliłby dotychczasową decyzję i wydał nową, rozstrzygającą o istocie sprawy.

Narazie jednak pozostaje oczekiwanie na rozstrzygnięcie Trybunału, a co do wyroku z czerwca 2011 r. na stosowną inicjatywę Sejmu.

Łukasz Papier


Popularne tagi dekret Bieruta, grunty warszawskie, odszkodowanie, podatek od spadków i darowizn, podatek od zasiedzenia, podział nieruchomości, uwłaszczenie, wywłaszczenie, zasiedzenie, zniesienie współwłasności
OK
Na naszej stronie stosujemy pliki cookies. Więcej w Polityce Prywatności.