Zwrot wywłaszczonego udziału w nieruchomości?

Zwrot wywłaszczonego udziału w nieruchomości?

02.06.2015    416 odsłon

Artykuł 136 ust. 3 zd. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami stanowi, iż poprzedni właściciel lub jego spadkobierca mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części, jeżeli, stosownie do przepisu art. 137, stała się ona zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu.

Jeśli dokonano wywłaszczenia całej nieruchomości, wniosek o jej zwrot musi pochodzić od wszystkich poprzednich właścicieli (współwłaścicieli) bądź od wszystkich spadkobierców poprzednich właścicieli nieruchomości. Powyższy pogląd jest już utrwalony w orzecznictwie sądowym. Problem pojawia się natomiast w przypadku, gdy przedmiotem wywłaszczenia był tylko udział.
 
Niezdecydowany Naczelny Sąd Administracyjny?

Naczelny Sąd Administracyjny (zarówno ten przed reformą sądownictwa administracyjnego, jak i ten obecny) wydał kilka orzeczeń, które niestety nie pozwalają na przedstawienie spójnej linii orzeczniczej. Poniżej wybrane fragmenty z judykatów tegoż Sądu.
 
  1. Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 14 stycznia 2002 r., sygn. akt II SA/Kr 291/00
Artykuł 136 ust. 3 analizowanej ustawy stanowi, że poprzedni właściciel lub jego następca prawny mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części. Co do zasady zatem, w świetle powyższego przepisu, możliwe jest objęcie zwrotem zarówno wydzielonej, jak i niewydzielonej (idealnej) części nieruchomości, czyli udziałów we współwłasności. W tym ostatnim wypadku jednak jest to możliwe tylko wówczas, gdy Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego są właścicielem wyłącznie ułamkowej (idealnej) części nieruchomości i jej zwrot poprzedniemu właścicielowi w postaci udziałów we współwłasności oznaczać będzie utratę przez te podmioty wszelkich praw do nieruchomości. Podobnie bowiem jak w wypadku wywłaszczenia udziałów we współwłasności nieruchomości (T. Woś: Wywłaszczanie i zwrot nieruchomości, Warszawa 1998, s. 34 oraz powoływana tam literatura) należy przyjąć, że zwrot idealnej części nieruchomości jest niedopuszczalny, jeśli miałby prowadzić do powstania na tej nieruchomości współwłasności Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego z innymi podmiotami w częściach idealnych. W związku z powyższym nie jest możliwe postulowane w skardze dokonanie zwrotu części nieruchomości przy ul. O. w postaci udziału we współwłasności tej nieruchomości.
 
  1. Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 czerwca 2011 r., sygn. akt I OSK 1284/10
Niedopuszczalne jest wystąpienie z roszczeniem o zwrot udziału w nieruchomości, nawet jeśli to udział był przedmiotem wywłaszczenia.

Rozważając dopuszczalność zwrotu udziału we współwłasności nie można również tracić z pola widzenia istoty współwłasności oraz skutków, jakie niesie ze sobą zwrot nieruchomości. Otóż z treści art. 195 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz. U.Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) wynika, że współwłasność charakteryzuje się trzema podstawowymi cechami: jednością przedmiotu, wielością podmiotów oraz niepodzielnością wspólnego prawa. Jedność przedmiotu i niepodzielność prawa oznacza, że w stosunku współwłasności przedmiotem prawa własności przysługującego kilku osobom jest jedna rzecz ruchoma lub nieruchomość. Żaden ze współwłaścicieli nie ma natomiast wyłącznego prawa do fizycznie wydzielonej części rzeczy, a każdemu z nich przysługuje jednakowe prawo do całej rzeczy, ograniczone jedynie takim samym prawem pozostałych współwłaścicieli (Komentarz do art. 195 kodeksu cywilnego (Dz. U.64.16.93), (w:) A. Kidyba (red.), K.A. Dadańska, T.A. Filipiak, Kodeks cywilny. Komentarz. Tom II. Własność i inne prawa rzeczowe, LEX 2009). Skoro zatem w odniesieniu do współwłasności nie jest możliwe ani wyodrębnienie udziału przysługującego jednemu ze współwłaścicieli nieruchomości (można tylko określić wielkość tego udziału), ani wskazanie, w jakim zakresie udział ten odpowiada jej fizycznie oznaczonej części, a w konsekwencji wyłączone musi być fizyczne wydanie przedmiotu prawa rozumianego jako "udział w nieruchomości", należy stwierdzić, iż nie jest możliwe zastosowanie instytucji zwrotu wywłaszczonej nieruchomości w stosunku do udziału we współwłasności nieruchomości.

Konsekwencją powyższych rozważań jest przyjęcie, że niedopuszczalne jest wystąpienie z roszczeniem o zwrot udziału w nieruchomości, nawet jeśli to udział był przedmiotem wywłaszczenia. Nie znajduje uzasadnienia twierdzenie Sądu I instancji, że skoro wywłaszczenie może dotyczyć udziału w nieruchomości, to tym samym musi istnieć możliwość zwrotu wywłaszczonego prawa. Sprawa, której przedmiotem jest żądanie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości nie może być rozpatrywana w kategoriach przesłanek czy zasad kierujących postępowaniem w przedmiocie wywłaszczenia nieruchomości. Ustawa o gospodarce nieruchomościami w sposób precyzyjny określa warunki zwrotu nieruchomości i za pozbawione podstaw prawnych należy uznać doszukiwanie się symetrii czy też analogii w prawach i obowiązkach stron.

Wydając zaskarżony wyrok Sąd I instancji w oderwaniu od brzmienia przepisów ustawy o gospodarce nieruchomościami uznał tymczasem w sposób kategoryczny, że absolutnie nieprawidłowe i nie do zaakceptowania przez pryzmat art. 21 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 1 Pierwszego Protokołu do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz. U. z 1995 r. Nr 36, poz. 175) jest taka interpretacji art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami, która wyłącza spod instytucji zwrotu nabyty przymusowo przez Skarb Państwa udział w nieruchomości.
 
  1. Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 października 2012 r., sygn. akt I OSK 1245/11
Pod pojęciem „części nieruchomości” rozumie się wyłącznie wydzielony fizycznie obszar tej nieruchomości, nie zaś udział w prawie współwłasności. Niedopuszczalne jest wystąpienie o zwrot udziału w nieruchomości, nawet jeśli to udział był przedmiotem wywłaszczenia.

 
  1. Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 sierpnia 2014 r., sygn. akt I OSK 138/13
Przepisy art. 136-142 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2014 r. poz. 518 ze zm.) znajdą zastosowanie również do zwrotu wywłaszczonego udziału w prawie własności i użytkowania wieczystego, jeżeli przedmiotem przejęcia (wywłaszczenia) był wyłącznie ten udział.

Naczelny Sąd Administracyjny w całej rozciągłości podziela pogląd Sądu I instancji o dopuszczalności zwrotu wywłaszczonego udziału. Przy tym nie mają dla sprawy żadnego znaczenia dywagacje dotyczące zdefiniowania części nieruchomości.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, przepisy art. 136-142 u.g.n. mają zastosowanie również do zwrotu wywłaszczonego udziału w prawie własności i użytkowania wieczystego, jeżeli przedmiotem przejęcia był wyłącznie ten udział.

W polskim systemie prawnym – współwłasność nie jest samodzielną instytucją prawną, lecz jest stosunkiem pochodnym od własności. Tym samym do współwłasności odnoszą się wszystkie przepisy o własności, chyba że co innego wynika z przepisów dotyczących własności przysługującej kilku osobom. Przepisy ustawy o gospodarce nieruchomościami takiego wyłączenia jednak nie zawierają. Nie ma więc jakichkolwiek podstaw aby twierdzić, iż w pojęciu "poprzedni właściciel" nie mieszczą się wywłaszczeni współwłaściciele, w sytuacji kiedy wywłaszczenie dotyczyło tylko i wyłącznie udziału w nieruchomości. Jeżeli ustawodawca chciałby wyłączyć prawa współwłaścicieli do zwrotu wywłaszczanych nieruchomości, to przepis powinien wprost tak stanowić.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, przedstawiona w skardze kasacyjnej interpretacja art. 136 ust. 3 ugn jest nie do zaakceptowania w świetle zasad wynikających z art. 21 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 1 Pierwszego Protokołu do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1995 r. Nr 36 poz. 175). Od kilkunastu lat w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego ukształtował się pogląd, że "Po wejściu w życie Konstytucji z 1997 r. zasadę zwrotu należy traktować jako oczywistą konsekwencję art. 21 ust. 2 Konstytucji, który – dopuszczając wywłaszczenie "jedynie na cele publiczne" – tworzy nierozerwalny związek pomiędzy określeniem tych celów w decyzji o wywłaszczeniu i faktycznym sposobem użycia wywłaszczonej rzeczy" (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 października 2001 r. sygn. akt SK 22/01, OTK 2001/7/216). Skoro udział we własności korzysta z takiej samej ochrony prawnej, jak prawo własności, to brak jest jakichkolwiek podstaw, aby wyłączyć konstytucyjną ochronę wobec wywłaszczonego udziału. Doprowadziłoby to do sytuacji, kiedy wywłaszczenie 99% udziału w nieruchomości zwalniałoby wywłaszczyciela z obowiązku wykorzystania wywłaszczonego prawa wyłącznie na cel publiczny. Jak wskazał Trybunał Konstytucyjny, konstytucyjna zasada zwrotu wywłaszczonych nieruchomości wynika z treści konstytucyjnej regulacji wywłaszczenia (art. 21 ust. 2 Konstytucji) w związku z konstytucyjną gwarancją własności (art. 21 ust. 1 Konstytucji). Zasadę zwrotu wywłaszczonych nieruchomości art. 21 ust. 1 Konstytucji wyraża w sposób pozytywny, zaś art. 21 ust. 2 Konstytucji w sposób negatywny - przez zakreślenie dopuszczalnych i niedopuszczalnych ram ingerencji. Art. 21 ust. 2 Konstytucji dookreśla tym samym gwarancje ochrony własności wynikające z art. 21 ust. 1 Konstytucji (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 grudnia 2012 r. sygn. akt P 12/11, Dz.U. z 2012 r. poz. 1472). Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela tym samym stanowiska wyrażonego w wyrokach z dnia 21 czerwca 2011 r. sygn. akt I OSK 1284/10 oraz z dnia 19 października 2012 r. sygn. akt I OSK 1245/11, natomiast w pełni podziela pogląd zaprezentowany w wyroku Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 14 stycznia 2002 r. sygn. akt II SA/Kr 291/00.
 
Miejmy nadzieję, że interpretacja art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomości będzie zgodna ze stanowiskiem Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażonym w tym ostatnim wyroku z dnia 26 sierpnia 2014 r. Na marginesie jednak, konieczne jest w tym zakresie podjęcie uchwały w powiększonym składzie sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego :)

Łukasz Papier


0Komentarze


Popularne tagi dekret Bieruta, grunty warszawskie, odszkodowanie, podatek od spadków i darowizn, podatek od zasiedzenia, podział nieruchomości, uwłaszczenie, wywłaszczenie, zasiedzenie, zniesienie współwłasności
OK
Na naszej stronie stosujemy pliki cookies. Więcej w Polityce Prywatności.